Txingurri bizirik

la playa de la Herrera,
que cría entre sus peces
tan linda batelera!”
(Bretón de los Herreros)
Zorionekoa Herrera, Letamendiaren ideia grisen aurrean Telleria eta Iñarra arkitektoen alternatiba bizi-emailea jartzeko gai izan delako. Bizi-emailea diogu, besteak beste, lurperatutako Txingurri errekari berriro bizitza eman diotelako proiektuan.
Izan ere, Herreraren biziberritzea Txingurri errekaren biziberritzeari lotuta dago, Herreraren historian zehar herreratarrak eta ura loturik egon diren bezala.
Uholdeak eta kirats nardagarria markatu dute auzoaren historia modernoa, errepide jeneralak Txingurri taponatu eta desarrollismo diruzaleak erreka estolda bihurtu zuenetik.
Mendeetan, ordea, ura Herreran bizitza izan da, eta edozein konponbidek, konponbide bada, errepidean aldaketak egin eta erreka berreskuratu behar du, Telleriak eta Iñarrak ongi baino hobeto proiektuan jaso duten bezala.

San Luis plaza existitu aurretik, itsasgorak ura ekartzen zuen Herrerako ontziralekuraino, eta horrekin batera animazioa eta mota guztietako bidaiariak. Victor Hugo idazle frantsesak kontatzen digu batelariek erabiltzen zuten tarifa, bidaiari motaren araberakoa: “El pasaje no es caro. Los pobres dan cinco céntimos, los burgueses un real, los señores media peseta, los emperadores, los príncipes y los poetas una peseta.”
Itsasoko mareek ur gazia ekartzen zuten tren zubitik gora, Txingurrieneraino. Zubipean aurkitzen zuten hungaroek kanpamendua jartzeko lekua.
Ura behetik eta goitik. Txingurrin ura bizitza zen. Adinekoek gogoratzen dute Altzagainatik, Larratxotik, Argel eta Siustegitik errekak eta Leosiñeta bezalako iturrietatik ura nola jaisten zen.
Hain adinekoak ez direnak ere, gogoan dute nola bainatzen ziren mutikotan Txingurri errekan, baten bat biluzik, guardamonte-a inguruan ez bazebilen behinik behin.
Jolasaz gain, lantokia ere bazen, lan gogorra, gainera: arropa garbitu. Argazki zaharretan ikusten ditugu emakumeak ur bazterrean arropa garbitzen. Bertan labaderoa egin eraiki zuten, lanerako eta txutxu-mutxuka aritzeko leku ezin hobea. Arropa garbitzeko ura oso garbia izan behar zuen eta horregatik garbitzaileen eta bertan bainatzen ziren haurren arteko liskarrak sortzen ziren, Andoni Kortajarena “Herrera auzoko garbi-tokia eta garbiketariak” artikuluan kontatzen digun bezala.
Txingurrieneko bazterretan, sagardotegia eta bolatokia, atsedenlekua. Txingurrieneko jatorrizko izena Errota-zar da. Hala zeukan idatzita sarrerako ate gainean bota zuten arte. Bere izenak Herrerako garai zaharrenetara eramaten gaitu, ezagutzen ez dugun Herrera hark, errotak bezala, ura erabili baitzuen bere hauspoak mugiarazteko. Orain dela bostehun urte, 1512. urtean, “molino llamado de La Herrera” izenarekin agertzen da, eta bertan lekukoek (Joanguy de Mirason, Joango de Albiztur, Miguele de Carbuera, Martin de Garro, Maria de Carbuera) esaten dute ordurako errota hori oso zaharra zela (“los dichos sus partes e sus antepasados de tiempo inmemorial a esta parte la tubieron corriente e moliente con la dicha agoa”).
Horregatik, gure auzoan ura hain garrantzitsua izan delako, Herriperen proposapenari ekarpen bat egin nahi diogu: Txingurri erreka birsortzen den leku horretan bertan errota edo garbitokia eraikitzea. Horrela, lehen Txingurri errekak bizitza ematen zien errota eta garbitokiari eta, proposamena jasotzen bada, errotak edota garbitokiak izango dira Txingurri errekari berriro bizitza emango diotena.
Garai gris hauetan, oraindik lirikarako lekua dagoelako, horixe baietz.




